YÜKSEK IRTIFANIN ETKILERI
Derleyen: Serkan Emre SEFA

Hemoglobinin oksijenle doyumu ( saturasyonu) %98'den %87'ye düsmesi organizmayi anlamli düzeyde etkilemese de ( 3048m.'ye kadar) saturasyonun %65 gibi bir düzeye inmesi ile hipoksianin etkileri belirginlesmeye baslar. Hipoksianin organizmaya etkileri yükseklik düzeyine, yükseklige çikis hizi, kalis süresi, ortam sicakligi ve yapilan egzersizlerle birlikte, kisisel faktörlere göre degisebilir.

PO2'nin 35 mmhg düsmesi ile beyin fonksiyonlarinda bozulma görülür. Bu durum 400m'den itibaren görülmeye baslar. Düsük PO2 basincina maruz kalindiginda kemoreseptörler yoluyla solunum dakika hacmi arttirilir. Yani hiperventilasyon olusur. Yükseklikte meydana gelen solunum artisi egzersizdeki gibi degildir. Hiperventilasyon sonucu PCo2'de azalarak respitatuar alkalozu olusturur ki buda kanin asit-baz dengesini bozar. Yükseklikte ayrica kalp atim hizi ve kalp debisinin artisi ile birlikte dokuya yeterli O2 saglanmaya çalisilir. Ayrica bir takim hormonal adaptasyonlarada ( Epinefrin - Norepinefrin salinimi ) dokuya daha fazla O2 verilmeye çalisilir. Her 100 metrede sicaklik ortalama olarak 2 C düser. Rüzgar da varsa bu düsüs daha hizlidir. 3000 metreden sonra hipotermi sorunu büyüktür. Asiri soluk alip verme ile solunum yolundan su buhari yitimi olur. Bu sivi yitimine karsi hipofizin arka bölümünden antidiüretik hormon salgilanir ve böbreklerde su tutularak burun önüne geçilmeye çalisilir. Daha önce yükseklere çikmayanlarda 1500 metre üzerinde bas agrisi, huzursuzluk, uykusuzluk, bulanti, kusma, istah kaybi, görme bozuklugu, çarpinti olabilir. 2500 metre üzerinde ise bulgular daha ciddilesir. Öksürük, nefes darligi, gögüste agri, hafif ates, kusma, kanli balgam çikarma olabilir. 4000 metrenin ciddi bas agrilari, bilinç bulanikliklari, kara benekler ve hayal görme gibi belirtiler ortaya çikabilir ( Açikada.,Ergen, 1990).

Birçok kiside ilk kez yüksek irtifaya çikmasi ile akut dag hastaligi olusur. Bu sendrom o yükseklige ( 300m. üzeri) ulasildiktan sonra 8-24 saat içinde gelisir ve 4-8 gün boyunca devam eder. Belirtiler bas agrisi, uykusuzluk, bulanti, nefes darligi, halsizlik, istahin azalmasi, kilo kaybi, kusma seklinde görülür. Karbonhidratlarin zengin bir diyet alimi ile dag hastaliginin etkileri ve fiziksel performansin düsüsü önlenebilir. Ayrica yüksek irtifada idrar hacminin azalmasi, ciddi sekilde pulmoner ve beyin ödemi olusum ile koma ve ölüm gibi etkilerde görülebilir. Asiri derecedeki dag hastaligina yapilacak acil yardim kisiye O2 verilmesi yada düsük irtifaya tasinmasi ve yahut ikisinin birden yapilmasidir.

Aklimatizasyon

Aklimatizayon yükseklige uyum saglanmasidir. Aklimatizasyon kisa süreli ve uzun süreli uyumlar seklinde gerçeklesir. Yükseltiye uyum açisindan ne kadar uzun süre yükseltide kalinirsa performansta da o derecede uyum gerçeklesir. Ancak hiçbir zaman deniz düzeyine ulasamaz. Irtifada kalinan süre içinde performansta görülen artis aklimatizasyondur. Yükseltiye uyum saglanmasi amaciyla gereken süre birçok arastirmaci tarafindan degisik sekillerde açiklanmistir. Ancak temel yönüyle uyum süreleri su sekildedir:

2700m’de uyum 7-10 gün
3600m’de uyum 15-21 gün
4500m’de uyum 21-25 gün

Genel olarak yükselti uyum için kalinan süre bireysel özelliklere baglidir. Ancak yinede 2300m'ye kadar olan yüksekliklere uyum için 2 hafta ve 2300m'den sonraki her 600m için ( 4572m yükseklige kadar) ek bir hafta süreye ihtiyaç duyulur. Ayrica gerçekte bazi insanlarinda hiçbir zaman yükseklige aklimatize olamadiklari ve bunun sonucu olarakta dag veya irtifa hastaliklarin yakalandiklari da belirtilmektedir.

Yüksek irtifaya kisa süreli uyumlar (Akut):

Yükseklige ( 2000m'ye kadar) çikilmasi ile baslayan ilk fizyolojik uyumlar kisa süreli uyumlar olarak adlandirilir.
Yükseltinin artisina bagli olarak ortaya çikan ilk belirtiler ( kisa süreli) uyumlar.

* PO2' nin azalmasi nedeniyle dokuya ihtiyaç duyulan O2'nin saglanabilmesi için hiperventilasyonun olusumu.

* Kalp atim hizinin artisiyla dokulara kan akiminin arttirilmasinin saglanmasi (istirahatte ve egzersizde).

* Hiperventilasyon sonucu CO2 azalimi ile respiratuar ve metabolik alkaloz olusmasidir. Kanda ph alkali tarafa kayar.

Yükseltiye uzun süreli uyumlar:

Yükseltide kalis süresi birkaç günden daha uzun oldugunda gerçeklesen metabolik ve fizyolojik uyumlar su sekildedir:

Hiperventilasyon:

Yüksek irtifaya çikis ile ilk birkaç günde belirgin bir artis varken, yaklasik bir hafta sonra sabitlesir. Hiperventilasyon azalmaya baslasa da normal düzeye dönebilmesi için yillarca yüksek irtifada kalinmasini gerektirir.

Asit-Baz Dengesinin Saglanmasi:

Yükseltide hiperventilasyon sonucu organizmaya daha fazla O2 saglanirken, organizmadan da daha fazla CO2 atilimi gerçeklestirilir. Bunun sonucu olarak da arter kanda CO2 miktari azalmakta ve alkali maddelerin miktari artmaktadir. Respitatuar alkalozun olusum ile kanin ph dengesi alkali tarafa kayar. Yükseltiye uyum saglanmasi için böbreklerde alkali maddelerin ( HCO3 bikarbonat) atilimi ile kanin ph dengesi normale döndürülür.

Hematokrit ( Kan hücrelerinde) Düzeyinde Meydana Gelen Artislar:

Yükseltiye çikisla birlikte plazma hacminin azalmasina bagli olarak kan hücrelerinde artis görülür. Hipoksiaya bagli olarak uyarilan ve PO2’nin azalmasina bagli olarak böbreklerden salinan Eritropoietin hormonu salinimi ile eritropoizesize neden olunur. Böylece kirmizi kemik iliginde kirmizi kan hücrelerinin ( eritrosit) yapimi ile birlikte kan hücrelerinde ( eritrosit ve hemoglobin) artis görülür. Özellikle ilk 2-3 günde artis görülmeye baslanir ve irtifada kalis süresince artis devam eder. Eritrosit ve Hb’de meydana gelen artislarda kanin O2 tasima kapasitesi arttirilir.

Dokuda Meydana Gelen Degisiklikler:

Kasin O2 kullanma düzeyi de arttirilmalidir. Bunun için kas dokuda kilcal damar sayisinda, mitokondri yogunlugunda ve kandan dokuya O2 diffüzyon yeteneginde meydana gelen arislarda dokularda daha fazla O2’nin kullanilmasi saglanir. Ayrica yüksek irtifada barometrik basincin düsmesi ile PO2’ninde düsmesi O2 saturasyonunuda azaltir. Hemoglobinin oksijene baglanma egiliminin azalmasi ile O2 ayrisim egrisinin saga kaymasi ile dokuya oksijen daha kolay birakilmakadir. Yüksek irtifaya ilk çikildiginda, yükseltide yapilan kisa süreli ve siddetli egzersizle ( anaerobik ) kan laktat düzeyinde artis meydana getirerek, kanin asit-baz dengesini bozacak performansi olumsuz yönde etkilemektedir. Bu yüzden yüksek irtifaya çikis sonrasi ilk günlerde anaerobik egzersizler yapilmamalidir.

Diger taraftan yüksek irtifada yarismalar sirasinda hangi tip performans daha çok etkilenir ?

1968 yilinda Mexico City Olimpiyat Oyunlari incelendiginde, 2300 metre yükseklikte yapilan bu olimpiyatlarda PO2 azalmasindan dolayi 2.5 dakikadan fazla sürede yapilan yarismalarda hiçbir rekor kirilamamisken, hava yogunlugunun, barometrik basincin ve yerçekiminin azligi sayesinde Bob Boeaman 8.90m. gibi yillar sonra ulasilabilen bir rekoru kirmistir. Bu durumda yüksekligin esas olarak sprint yada anaerobik egzersizlerden daha çok aerobik aktiviteleri veya dayanikliligi etkiledigini söylemek yanlis degildir.