DAGCILIK TARiHi
Derleyen: Serkan Emre SEFA

DÜNYADA DAGCILIK
1786 yilinda biri doktor iki Fransizin Avrupa'nin en yüksek dorugu olan Güney Dogu Fransa'da bulunan Mont Blanc'a (4807 mt) tirmanmasi ile baslamistir (1).
1850 ile 1860 arasinda Isviçre'deki tüm zirveler birbiri ardina dagcilar tarafindan tirmanilmis ve Avrupa dagciliginin altin çagi olarak adlandirilmistir (1).
1865 yilinda Alpler'in en zor zirvesi olan Matterhorn'a tirmanilabilmesi ile, Avrupa dagciliginin altin çagi olarak tanimlanan dönem kapanmistir. Daha sonra yüzyilin sonuna kadar Orta Avrupa'nin tüm zirvelerinin zor rotalari basari ile tirmanildi (1).
20. yüzyila girene kadar Güney ve Kuzey Amerika daglari, Kafkas daglari, Orta Afrika daglarina tirmanislar ve de Himalaya'lara kesif ekspedisyonlari düzenlendi (1).
1897'de And daglarinin en yüksek dorugu Aconcagua'ya (6960 mt) (3),
1897'de Alaska'da St. Elias'a (5489 mt) (3),
1898'de Kuzey Amerika'da Grand Teton'a (4190 mt) (3),
1913'te K. Amerika'nin en yüksek dorugu Mc Kinley (6194 mt)’e tirmanildi (4),
20. yüzyilin ilk yarisi Ingiliz, Fransiz ve Isviçrelilere ek olarak diger uluslarin dagcilarinin tirmanislari ile geçti. En önemli tirmanis ise Orta Asya'da Pamir siradaglarinda Komünizm doruguna (7495 mt) yapilan tirmanistir (1).
1940'li yillarda Atakemennalar'in, Llullaillaco Dagi'nin 6723 metrelik doruguna kursan platformu yapmalari, daglarin ayni zamanda kutsal yerler sayilmalarinin göstergesi niteligindedir (5).
1950 yilinda Iki Dünya savasinin yol açtigi belirgin durgunluktan sonra, bir "ilk tirmanis" Himalayalar'in önemli dorugu olan Annapurna I'in (8138 mt) Fransizlar tarafindan yapilmasiydi. Hemen arkasindan ise diger 8000'likler tek tek dagcilar tarafindan tirmanildi (1).
29 Mayis 1953 tarihinde Edmund Hillary ve Tenzig Norgay'in Dünyanin en yüksek dorugu Everest'e (8848 mt) Güney-Güney Dogu rotasindan tirmanmislardir (5).
1953'te Nanga Parbat (8138 mt) Almanlar tarafindan,
1954'te K2 (8681 mt) Italyanlar tarafindan,
1955'te Lhotse (8516 mt) Isviçreliler tarafindan,
1955’te Makalu (8463 mt) ise Fransizlar tarafindan tirmanildi (1).
1960'larda tirmanilmis tüm Avrupa ve Amerika doruklarinin kis kosullarinda en zor rotalari denenmistir (5).
1970 yilinda Amerikan Sierra Neveda daglarinda 914 mt.'lik El Captain rotasinin 27 günde Amerikalilar tarafindan tirmanildi (1).
1970’li yillardan sonra ise tirmanislar daha çok kosullarin zorluklarinin arttirilmasi, denenmemis rotalarin tirmanilmasi, tüm kitalarin en yüksek doruklarina tirmanmak gibi çesitlemelere ugramistir (1).
1978 yilinda ilk defa "ölüm siniri" olarak tanimlanan 8000 metreyi Reinhold Messner ve Peter Habbler ek oksijen kullanmadan asarak Everest'e tirmanmistir. Daha sonra Messner 8000 metrenin üzerindeki 14 doruga da tirmanabilen ilk insan ünvanini almistir (4).
1980 sonrasi dagciligin iyice popülarize edildigi dönem olmustur. Avrupa'da ve Amerika'da milyonlarca insan daglarda dolasmaya baslamistir. Dagcilik malzemelerindeki teknolojik ilerleme, daglara ulasimin kolaylastirilmasi bu yayginligin temel etkenlerinden olmustur.

TÜRKIYEDE DAGCILIK
1829'da bir Alman tarafindan yapilan Agri tirmanisi Türkiye'de gerçeklestirilen ilk tirmanistir (5).
Daha sonra yine yabancilar tarafindan;
1846'da Kaçkarlar'da,
1901'de Aladaglar'da
1931'de Cilo ve Sat daglarinda ilk ekspedisyonlar düzenlenmistir (2).
Ilk Türk dagcilik çalismalari ise I. Dünya savasi sonrasinda askeri amaçli yapilmistir (2).
30 Temmuz 1902'de Prof. Ali Vehbi Türküstün'ün Fransiz arkadaslari ile, Alp Daglari'nin Mont - Blanc doruguna tirmanarak beraberinde getirdigi Türk bayragini dikmesi, Türkiye'de dagcilik sporunun baslangiç tarihi kabul edildi (5).
1924'te Türkiye'de gerçeklestirilen ilk Türk tirmanisi Miralay Cemil Cahit Bey'in Erciyes tirmanisi olarak geçmektedir (5).
1927'de kurulan Egridir Dag Komando okulunun girisimleri ile 1928 yilinda Türk Dagcilik Cemiyeti altinda ilk örgüt kurulmustur (2).
1939'da ise Beden Terbiyesi Genel Müdürlügü bünyesinde Dagcilik ve Kis sporlari Federasyonu olusturulmustur (5). Bu federasyon 1967 yilinda Türkiye Dagcilik Federasyonu ve Kayak Federasyonu olarak ikiye ayrilacaktir.
1950'lerde tüm Aladaglar'daki rotalar Italyan, Polonyali ve Alman dagcilar tarafindan tirmanildi (2).
1960'larda da bir çok doruk zor rotalarindan tirmanilmis oldu.
1970'lerde daha çok Türk dagcilarin basarilarina sahne oldu, özellikle de kis tirmanislarinda Türk dagcilari ilklere imzalarini attilar: Bozkurt Ergör ve Sönmez Targan Demirkazik'a, Bozkurt Ergör Agri'ya, Yalçin Koç Resko'ya ve Kaçkar'a, ve Hüseyin Özbek'le Kaldi'ya basarili kis tirmanislari gerçeklestirdiler (2).
1980'lerin son yarisindan günümüze kadar teknik tirmanislari ve doruklarin zor rotalari bir bir Türk dagcilari tarafindan basari ile tirmanildi. Bunlardan bazilari Direktas ilk kis tirmanisi Batur Kürüz, Demirkazik Bati rotasi ilk kis tirmanisi Ertugrul Melikoglu ve arkadaslari, Demirkazik Kuzey duvari ilk solo tirmanisi Ertugrul Melikoglu, Demirkazik Kuzey duvari ilk bayan tirmanisi Burçak Özoglu, Kaldi Kuzey duvari ilk kis tirmanisi ve Alaca Kuzey duvari ilk tirmanisi Erdem Tuç, Serhan Poçan ve Salim Kayhan tarafindan gerçeklestirildi (2).
Yurt disi etkinliklerinde ise ilk Tirmanislar TDF eski baskani Mecit Dogru tarafindan gerçeklestirildi (5).
1980 yilinda Kafkaslar'da Elbruz dagi (5642 mt),
1983 yilinda (Halil Alpay ile) Lenin dorugu (7134 mt),
1985'te Komünizm dorugu (7495 mt) Dogru tarafindan gerçeklestirilen ilk tirmanislardir (2).
1990'larda ise TDF'nin girdigi uluslararasi iliskiler ve ayirdigi ödenek sayesinde Tien-Shan / Tanri daglarina iki ekspedisyon düzenlenmistir. Ayrica Iran Demavend dagina da iki adet ekspedisyon düzenlenmistir (2).
1990dan itibaren de Nasuh Mahruki, K. Ertugrul Melikoglu, Murat Yildirim, Giyaseddin Demirhan, Orhan Özçalik, M. Ali Onur, Ataç Besi, Bülent Ferhatoglu, Seyhan Çamligüney, Ömer Tüzel, Recep Çatak gibi isimler, Türk dagcilik tarihine damgasini vuran basarili tirmanislar gerçeklesitirdiler (5).
1992 yilinda Türkiye'deki ilk olimpik tirmanis yapildi. 24 Haziran - 1 Temmuz 1992 arasinda gerçeklestirilen tirmanisa Almanya'dan davet edilen dagcilarla birlikte 14 dagci katildi. Amaca Dorugu (3588 m) ve Kaldi Dorugu (3734 m) olmak üzere iki doruk tirmanisi yapildi. Ilk tirmanistan (1992'den ) sonraki yillarda yapilan tirmanislara ise uluslararasi bir kimlik kazandirildi (5).
1995'te Nasuh Mahruki, dünyanin dami olarak nitelenen Himalayalar'a tirmanarak, Everest'e ulasan ilk Türk dagci olurken Alper Sesli 5898 m yükseklikteki Klimandjaro'ya tirmandi (5).

KAYNAKLAR
1.http://www.metu.edu.tr/home/wwwdksk/dksk.html#Dunya_tarih
2.http://www.metu.edu.tr/home/wwwdksk/dksk.html#Turk_tarih
3.http://www.UIAA.ch
4.http://www.climb.co.nz
5.http://www.sporum.gov.tr