AYAK SAKATLIKLARI
Derleyen: Serkan Emre SEFA

Ayak , yürüme , atlama ve kosma sirasinda kas iskelet sisteminin vücut yükünü tasiyarak dagitan bölümüdür.hem bütün spor dallarinda , vücudun alt ekstremiteleri üzerindeki zorlanmanin arttigi kosma veya atlama ögeleri mevcuttur.örnegin kosu sirasinda ayak zemine bastigi zaman meydana gelen kuvvet , vücut agirliginin iki yada üç katidir ve dokular , ayakkabilar ve zemin arasinda dagitilmalidir.bir kosucu saatte 5000 ‘den fazla adim atabilir. Yani , normal vücut yapisindan veya hatasiz kosu tekniginden hafif bir sapma olsa bile , asiri yüklenme sorunlari ortaya çikabilir.

Ayak anatomisi ve Fonksiyonu :

Ayak birbirine yaklasik 30 eklemle bagli olan ve ligamentlerle , eklem kapsülleriyle yerlerinde tutulan , farkli 26 kemikten olusur. Ayak hareketlerinde 30 kadar tendon ve bu arada bacagin asagi kisim kaslarinin ve bizzat ayak kaslarinin tendonlari rol aynamaktadir.

Ayagi 3 bölüme ayirabiliriz. Arka bölüm yada topuk , talus ve kalkaneustan olusur. Orta bölümde naviküler kemik , metatarsal kemikler ve diger kemikler ( küboid kemikle 3 küneiform kemik ) yer alir. Ön bölümde ise 5 adet ayak parmagi bulunur. Ayak bas parmagi , aynen ellerimizin basparmaklari gibi yalnizca iki , diger ayak parmaklari ise üçer tane falanks içerir. Ayak parmaklarinin uzunlugunun ve biçiminin degisik olabilmesi , sporcularda sorunlar yaratabilmektedir. Ayak parmaklarina yük bindiginde bas parmak zemine bastirirken , diger 4 parmak bir kavrama hareketi yapar.

Ayakta ön , transvers kemerle , kalkaneustan basparmagin kaide eklemine kadar ayagin içni izleyen uzun kemer olmak üzere 2 kemer ( kavis ) sistemi vardir. Öndeki kemer , ayaga yük binmedigi zamanda kamarin biçimini koruyan , yük bindiginde ise kemer zemine bastirildikça gerilen ligamentler tarafindan biçimlendirilir. Kalkaneustan parmaklara kadar uzanan plantar aponevroz da ( kemer ligamenti ) gerilir. Kemere binen yük ne kadar fazlaysa , ligamentler de o kadar gerginlesir.

Ayagin ve ayak parmaklarinin birçok hareketi , bacagin asagi bölümünden baslayan ve tendonlari ayaga yapisan kaslar tarafindan kontrol edilir. Daha ince hareketlerin kontrolünü ise , hem baslangiçlari hem de yapisma yerleri ayagin bizzat kendisinde olan kaslar üslenmistir.

Ayak hareketleri :

Ayakta , çevresinde hareket edebilecegi 2 eksen vardir. Bunlardan biri talustan geçerek yatay olarak uzanir ve ayak bilegi eklemindeki dikey hareketlerin eksenidir.diger eksen ise arkadan çapraz olarak gelir , kalkaneusun asagi bölümünden öne ve yukariya dogru çikarak talustan geçer.

Bu çapraz eksen çevresindeki ayak hareketleri , pronasyon ve supinasyon olarak bilinir. Pronasyon , ayak tabaninin disa dogru dönmesi ve ayagin iç kisminin büyük bölümünün zemine temas etmesidir ( düztaban durumu ) . supinasyonda ise ayak tabani içe dogru döner ve ayagin iç yan kenari , dis yan kenarindan daha yüksektedir.

Kosma ve yürüme:

Kosma sirasinda ayak, zemine basmadan önce hafifçe supinasyon durumunu alir ve zemine genellikle , ailk olarak topugun dis kenari degecek sekilde temas eder. Daha sonra yükü , kemer alir ve pronasyon baslar. Bu pronasyon , baldir kaslarinin kasilasiyla birlikte , meydana gelen güçlerin bütün ayaga ve bacaga yayilmasina neden olur. Uzunlamasina kemerin basiklasmasi , planter aponevroz gerilinceye kadar devam eder. Bu anda vücut agirliginin neden oldugu güçler , ayaktan geçer ve ayagin yerden kaldirilmasina hazirlik baslar . Ayak , destek döneminin % 40 – 70 ‘inde pronasyondadir ve daha sonra yavas yavas supinasyona geçer . supinasyon ayagin ucunu , daha iyi bir yerden kalkisa hazirlanmak üzere stabilize eder.

Ayak açisi :

Ayagin bacakla yaptigi açi önemlidir.bu açi , tibia boyunca deriye konulan isaretlerle kontrol edilebilir ve talusla kalkaneustan geçen dikey eksene paralel olmalidir. Dikey eksen ise , ön kemerden geçen bir çizgiyle dik açi yapmalidir.

YARALANMA NEDENLERI :

Örnegin kosu sirasindaki ayak yaralanmalarinin nedenleri , yük dagilimini etkileyen anatomik özellikler , vücut agirligi , ayakkabilar , zemin , antrenman programi ve teknik gibi faktörlerdir.

Anatomik faktörler:

Ayagin normal anatomik yapisindan önemli sapmalar , ( örnegin asiri pronasyon veya düztabanlik yada pes kavus veya pençe ayak ) yaralanmalara neden olabilir ama çok daha önemsiz sapmalar bile , uzun süreli veya tekrarlanan yüklenme karsisinda yaralanmalara yol açabilmektedir.

Düztabanlik :

Ayagi yük bindiginde bir dereceye kadar pronasyon normaldir ama asiri pronasyon , topukla ayak veya bacakla ayak arasindaki hatali bir iliskinin düzeltilmesine yönelik bir kompansasyon olarak yorumlanir. Bacakla ayak arasindaki iliskinin hafifçe kötü olmasina sik rastlanir ve sonuç , yetersiz denge olabilir. Ayak tabanlari , yük bindigi zaman , asiri pronasyonla zemine dogru zorlanabilir.

Kosu sirasinda asiri pronasyona yada destek fazinda çok uzun süre devam eden pronasyona , ayagin destekleyici olusumlarinin artan bir sekilde zorlanmasi eslik eder ve ayrica kaslarin yapmasi gereken is arttigindan , asiri kullanima bagli yaralanmalar görülebilir. Asiri pronasyon ayrica , vücudun diger hafif anatomik kusurlari ve sapmalari kompanse etmek amaciyla kullandigi bir mekanizma da olabilir.

Pes Cavus ( pençe ayak ) :

Pes cavus’ta ayaagin uzunlamasina (longitudinal) kemeri yükseltir ve nispeten esnek degildir. Bununla birlikte baldir kaslariyla ayak tabani ligamentleri , esneklikten yoksundur. Ayagin yük tasiyan yüzeyinin küçülmüs olmasi nedeniyle basinç konsantrasyonu , hatali yük dagilimi , topuk agrilari ve tendinit riski yüksektir.

Topuk Çevresindeki Problemler:

Bunlardan en çok görülenler asil tendiniti, subcutaneus bursitis, retrokalkaneal bursitis, kemik çikintilari, kalkaneus stres kiriklari. Trigon kemigi (pinch’I ) siyah noktali topuk ve topuk derisi zedelenmeleridir ( Sarp, 1996 ) .

Agrili topuk yastigi :

Topuk yastigi , yag içeren küçük kompartmanlara bölünmüstür ve deriye yapisan , bag dokusundan yapili bir fasyayla çevrilidir. Ayak tabani derisi , ayak sirti derisinin aksine , altindaki dokularin üzerinde öne / arkaya kayamaz. Uzun atlama ve 3 adim sporlarini yapan sporcularda oldugu gibi topugun üzerine tekrar tekrar , sert inisler yapilmasi , bu bag dokusu fasyada rüptüre neden olabilir. Bu durumda yag kompartmanlari , topugun zeminle temas ettigi yerden disa dogru baski görür ve böylece yag yastiginin koruyucu fonksiyonu azalir.sonuçta deri , yüklenme sirasinda , agriya daha duyarli olan kemikle karsi karsiya kalir.

Bu durumu hatasiz teknik kullanarak , ama daha çok zemine uygun olan , sok dalgasinin mümkün oldugunca fazla kismini emip geriye kalanini dagitabilen topuklara sahip olan ayakkabilar giyilerek önlenmelidir. Topukta agri belirdigi zaman sporcu , agrili bölge karsisina gelen yerde çentik bulunan bir tabanlik kullanabilir

Subkutaneus Bursitis :

En çok asil tendonu koruyucusu olmayan ayakkabilar giyen sporcularda görülür. Bu tür ayakkabilar asil tendonunun alt asagisinda bulunan subkutan bursayi irite ederek ödem ve agriya neden olurlar. Bu problemi önlemek için ayakkabi degistirmeli yada iritasyon bölgesine bir bant yapistirilmalidir ( Sarp, 1996 ) .

Kosucu Topugu:

Olusumunu önlemek için atlet topuk kordonu güçlendirici egzersizler yapmali ve topuk kismi uygun ayakkabilar giymelidir. Yan grafide saptanan bu patolojilerde eger semptomlar fazlaysa eksizyon yapilabilir ( Sarp , 1996 ) .

Retrokalkaneal Kemik Çikintisi :

Topuk kordonunun insersion yerindeki yumusak bölgeyi kaplayan retrokalkaneal bursayi irite ederek agri ve sismeye neden olan , bu çikintinin olusumunu önlemek için sporcu uygun ayakkabilar giymelidir. Eger çikinti olursa , cerrahi olarak eksizyon yapilir ve erken dönemde harekete izin verilir. Genelde sonuç yüzgüldürücüdür ( Peterson, 1995 ) .

Kalkaneus Stres Kiriklari :

Genellikle balerinlerde görülür. Asil tendiniti ile karistirilabilir. Radyolojik olarak kirik baslangiçta görülmeyebilir. Ancak kemik üzerinde hassasiyet vardir. Bu
nedenle kontrol filmleri çekilmelidir. Kirik gözlenmesi bile anamnez ve muayene uyuyorsa bir yürüme flasteri ile 5 hafta tedavi edilmelidir ( Peterson, 1995 ) .

Trigon Kemigin Çikintilari :

Trigon kemik aksesuar bir kemik olup talusun hemen arkasinda bulunur. % 10 oraninda rastlanir. Bale atlama bowling, kriket ve benzeri asiri planter fleksiyon yapilan sporlarda sikisir. Bu tür bir zedelenme sonrasi , sporcu agri geçene kadar ayagini istirahat ettirmelidir. Trigon kemigi olanlarda talar spur görülme insidansi da normale göre daha fazladir. Bunlarda cerrahi olarak agriyi gidermek amaciyla spur çikartilir ( Peterson , 1995 ) .

Siyah Noktali Topuk :

Genellikle genç uzun mesafe kosucularinda görülen bir durumdur. Her iki topukta birden olabilir. Topugun postero lateral yüzünde siyah veya mavimsi bir plak seklindedir. Olaya intra epidermal kanama neden olur. Spontan olarak rezorbe olur. Uygun topuk kenarli bir ayakkabi ile tekrarini önlemek mümkündür ( Sarp, 1996 ) .

Topuk Derisi Siyriklari ( Zedelenmeleri ) :

En çok yasli karetecilerde olur. Yasla birlikte topugu çevreleyen adipoz doku içindeki koordinasyon bozuldugu için koruyucu özelligi kaybolur. Bu risk maruz yas grubundaki sporculara profilaktik olarak yürüyüs ve antrenman ayakkabilarinda kullanilmak üzere yeterli destek saglayan topuklar verilmelidir ( Peterson , 1995 ).

Orta Ayak Agrisi :

Bu tip sikayetler en çok sert bir zeminde çok hafif ve fleksibl tabani olan ayakkabilar giymek zorunda olan cimnastikçiler v.s. sporcularla ugrasanlarda görülür. Bu tür ayakkabilar ayagin asiri pronasyonunu önleyemezler. Bunlarda mittarsal eklem synovitisi olabilir. Bu patolojiyi önlemek için taban destegi saglam ivme asiri pronasyonu önleyen spor ayakkabilari giyilmelidir. Ayrica sporcu, ayak parmaklarini güçlendirmelidir ( Hlobil , 1990 ) .

Kros yapan sporcularda özellikle yumusak ayakkabi giyilen islak ve sert zeminlerde kosan sporcular kalkaneo – fibular ligamenti zedeleyebilirler. Bu durumda da ayagin orta kisminda medialde derinden gelen bir agri olur.Bunu önlemek için uygun zeminde uygun ayakkabiyla kosmak gereklidir ( Sarp , 1996 ) .

Kavus Ayak :

Ark yüksekligi olan ayaklarda fleksibilite azalmistir. Bu nedenle sok absorsiyonu da tam olmaz. Ark agrisina , dizin dis kisminda ve alt ekstremitenin dis kisminan yayilan agriya neden olur. Tekrarlayica travmalar sonunda plantar fasiitis gelisebilir. Bunu önlemek için fleksibl topuk kortlari kullanilarak sok absorbsiyon kapasitesi arttrilmali, ayrica fleksör hallusis longusu güçlendirici egzersizler yapilmalidir. Pes cavuslu atletlerde plantar fasianin yirtilma riski özellikle basketbol gibi sporlarda daha fazladir.Bu tür yirtilmalar skar dokusu olusarak iyilestikleri için tedavi edilmedikleri taktirde kosma ve atlama sirasinda çikintiya neden olurlar. Bu tür bir sakatlik riskini azaltmak için ayakkabiya uygun biçimde köpüklü tabanlik yerlestirilmelidir. Bu tür araçlar basketbol oynayanlarda , futbolcularda ve beyzbolcularda ve ark destegi zayif olan tüm sporcularda kullanilmalidir. Çünkü bunlar sadece plantar fasia problemlerini degil , callus ve ayak yorgunluklarini da önler ( Hlobil , 1990 ) .

Içe Dönük Ayak :

Topugun temasindan sonra bacak internal rotasyon ve ayak da pronasyona giderek plantigrade pozisyonu saglarlar . Pronasyon subtalar eklemde sok absorbsiyonu saglayan dorsifleksiyon , eversiyon ve abduksiyon hareketleriyle
birlikte olur. Normalden fazla ya da az yapilan pronasyon zedelenmeye neden
olur. Asil tendonu gerginligi o bain , arka ayak varusu ve ön ayak varusu durumlarinda kompansasyon için hiper pronasyon yapilir. Ayrica bacak farki olan atletlerde kisa olan tarafta asiri pronasyon yapilir ( Hlobil , 1990 ) .

Diger Ayak Problemleri :

Içe Basma : Topuk kemigi içe, bilegin içindeki kemik disa dogru kivrilmis , eksen kaymis ( Outdoor, 1996 ) .

Ayakkabinin içindeki ara tabanda katlanmalar var mi ? Veya topuk kismi içe mi egilmis ? Kosucularin neredeyse % 60 ‘inda bu semptom degisik boyutlarda görülür. Ayakkabilarin arkasi incelenerek içe basip basmadigi anlasilabilir. Eger yürürken yada kosarken ayagin içine basiliyorsa , alinan ayakkabinin sabit bir topuga sahip olamalidir. Ara tabanin iç ve dis kisminin sert bir maddeyle desteklenmis olmasi gereklidir. Birçok ayakkabida tabanin ara kismi beyaz, sert taban ise gri renklidir ( Outdoor, 1996 ) .

Içe basanlarin özel olarak üretilmis taban kullanmasi faydali olacaktir. Kosu sitilini degistirmek de durumu hafifletebilir. Kosarken ayagin ortasina basilmasina dikkat edilmelidir. Böylece ayaga binen yükün daha genis bir alana yayilmasi saglanmis olur ( Outdoor, 1996 ) .

Disa Basma : Ayak disa dogru burkulur, ayakkabi tabaninin dis kismi asinir.

Ayakkabinin disi kenara mi tasmis ? Bu durumda demek ki ayak disa basiliyor. Buna giyilen ayakkabidan çok kosu sitili neden olur. Kosucularin % 64 ‘ü topuklariyla , % 20 ‘si ( daha çok sprinterler ) ayagin ön kismiyla , % 15,8 ‘i ise ayaklarinin tamamiyla tabana temas eder. Genellikle düz taban , çarpik bacakli ya da çok dar ayakli kosucularda , ayakkabilarin dis kismi disa dogru tasar.

Disa dogru basmak dogal bir harekettir. Her kosucu bazen topugunun dis kismiyla ayakkabiya yüklenir. Özellikle bacak kemigi ve baldir kaslarindaki gerilim arttiginda bu duruma rastlanir. Ancak asiri derecede disa basmak sorun çikarir . Bu durumu önlemek için kaval kemigi kasini germelisiniz, bu da ancak cimnastik yardimiyla gerçeklestirilebilir ( Outdoor, 1996 ) .

Ayak parmaklari problemleri :

Hallux valgus :

Ayak bas parmagi normal olarak 10 dereceye kadar çikabilen bir açiyla disariya dogru dönüktür. Bu açi daha büyükse , hallux valgus olarak adlandirilir. Bu gibi deplasmanlarda , ayagin iç yan kenarinda , açigin en büyük oldugu yerde bir egzostoz meydana çikar . bu egzostoz basinç nedeniyle , bazen iltihaplanabilen ve çok agri veren bir bursayla örtülebilir.

Bu durumda sporcu topuklari orta yükseklikta olan ve ayagina iyi uyan ayakkabilar giymek , basparmakla ikinci parmak arasina yumusak bir keçe veya kpük kauçuk parçasi koyabilir.

Çekiç parmak :

Parmaklardaki proksimal interfalangeal eklem , ayakkabilarin çok küçük olmasi ya da ön anterior kemerin yetersizligi sonucunda fleksiyon durumunda bükülebilir. Çikinti olusturan eklemin üzerinde , agrili nasirlar olusur. Basinç , ayak parmaklarinin girdigi bölümü derin ve bol bir ayakkabi giyerek ve anterior transvers kemere destek saglayarak giderilebilir. Bazen de amaliyatla tedavi gerekir.

KAYNAKÇA

1. USLU, B. ( 1990 ). Sportif Yaralanmalar. Ankara : T.C. Basbakanlik
G.S.G.M. Spor Egitimi Dairesi Baskanligi.

2. SARP, M.Z. ( 1996 ). Atletizmde Sportif Yaralanmalar, Uygulanan
Tedavi Yöntemleri ve Sonuçlari. Istanbul : Marmara
Üniversitesi Saglik Bilimleri Enstitüsü.

3. OUTDOOR DERGISI , Eylül 1996 , sayi 5

4. International Olympic Committee I.O.C. Medical Commission. ( 1990 ).
Lausane : A publication of Olympic Solidarity. Syf. ( 63 – 67 ).

5. PETERSON, L., RENSTRÖM, P. (1995). Spor Yaralanmalari Önlemleri
ve Tedavileri . Çeviri : Dr. Mehmet Pekus. Viyana : Syf. ( 188 – 189 ).

6. HLOBIL,H., MECHELEN, W.V., KEMPER, H.C.G. ( 1990 ). Spor
Sakatliklari Nasil Engellenir . Çeviren : Doç . Dr. Zafer Hasçelik.
Ankara : T.C. G.S.G.M. Egitim Dairesi Baskanligi Yayinevi.